Blog

Red Box, Beograd; preveo Bojan Savić Ostojić

Izvorno objavljena 2002. godine, knjiga Dela (Œuvres) Eduara Levea (Édouard Levé, 1965–2007) predstavlja inventar lapidarnih opisa 533 potencijalna umetnička rada, od kojih je autor nekoliko odista i izveo.

Već prva rečenica Dela sadrži metakomentar koji ekspli­cira koncepciju celokupne publikacije: „Knjiga opisuje dela koja je autor zamislio, ali nije realizovao”. U isto vreme, kao i svi drugi numerisani odeljci knjige, ta re­čenica predstavlja i jedan književno-umetnički rad, koji postoji kao samostalna, po sebi dovoljna celina. (Možda je, paradoksalno, od svih opisanih, ali neizvedenih rado­va u Delima, ovaj pod rednim brojem 1 najbolje uspeo u svojoj realizaciji.)

Poznati trodelni stejtment američkog koncep­tualnog umetnika Lorensa Vinera — „1. Umetnik može da realizuje rad; 2. Rad može da realizuje neko drugi; 3. Nije nužno da rad bude realizo­van” — relevantan je i za razumevanje Leveove knjige. Treća Vinerova rečenica raz­matra jednu tipično konceptualističku mogućnost – da umetničko delo može postojati samo kao zamisao, a ne i kao fizički proizveden objekt.

Upravo na tom tragu Leve istražuje jedan od fundamentalnih estetičkih problema, koji ima skoro platonistički prizvuk: rascep između ideje i njene materijalizacije. Jer, ostvarenje jednog umetnič­kog rada, njegova realizacija, kao da po pravilu pred­stavlja izneveravanje one izvorne zamisli, najčešće se ne podudarajući sa tom prvobitnom koncepcijom. Stoga je nekada možda najbolje zadržati se na nivou ideje, koja se, u Leveovom slučaju, pojavljuje kao već elaborirani tekstualni materijal.

Eduar Leve svoj neobični kompendijum koncep­tualnih radova ispisuje preciznim jezikom u kojem, osim retkih izuzetaka, nema ničeg tradicionalno nara­tivnog. To su klinički hladne instrukcije jednog objek­tivističkog diskursa, o kojem su možda maštali i pisci francuskog novog romana još polovinom prošlog veka, ali koji ipak nisu mogli da primene u svojoj tekstualnoj praksi, zadržavajući i dalje prevashodno književni jezik i držeći se romaneskne forme. Tako, umesto srodnosti sa književnim pi­smom, Leveov jezik i njegove neutralne formulacije (kao što su „naslika se”, „napravi se”, „fotografiše se”) mnogo više podsećaju na pisane instrukcije za realizaciju radova u duhu neoavangardnog pokreta Fluksus — instrukcije koje, u krajnjoj instanci, i same predstavljaju umetnički rad.

Luka Bešlagić

---

Eduar Leve

DELA

preveo s francuskog Bojan Savić Ostojić

Red Box, Beograd, 2026.