Dela

Izvorno objavljena 2002. godine, knjiga Dela (Œuvres) Eduara Levea (Édouard Levé, 1965–2007) predstavlja inventar lapidarnih opisa 533 potencijalna umetnička rada, od kojih je autor nekoliko odista i izveo.

Već prva rečenica Dela sadrži metakomentar koji eksplicira koncepciju celokupne publikacije: „Knjiga opisuje dela koja je autor zamislio, ali nije realizovao”. U isto vreme, kao i svi drugi numerisani odeljci knjige, ta rečenica predstavlja i jedan književno-umetnički rad, koji postoji kao samostalna, po sebi dovoljna celina.(Možda je, paradoksalno, od svih opisanih, ali neizvedenih radova u Delima, ovaj pod rednim brojem 1 najbolje uspeo u svojoj realizaciji.)

Poznati trodelni stejtment američkog konceptualnog umetnika Lorensa Vinera — „1. Umetnik može da realizuje rad; 2. Rad može da realizuje neko drugi; 3. Nije nužno da rad bude realizovan” — relevantan je i za razumevanje Leveove knjige. Treća Vinerova rečenica razmatra jednu tipično konceptualističku mogućnost –
da umetničko delo može postojati samo kao zamisao, a ne i kao fizički proizveden objekt.

Upravo na tom tragu Leve istražuje jedan od fundamentalnih estetičkih problema, koji ima skoro platonistički prizvuk: rascep između ideje i njene materijalizacije. Jer, ostvarenje jednog umetničkog rada, njegova realizacija, kao da po pravilu predstavlja izneveravanje one izvorne zamisli, najčešće se ne podudarajući sa tom prvobitnom koncepcijom. Stoga je nekada možda najbolje zadržati se na nivou ideje, koja se, u Leveovom slučaju, pojavljuje kao već elaborirani tekstualni materijal.

Eduar Leve svoj neobični kompendijum konceptualnih radova ispisuje preciznim jezikom u kojem, osim retkih izuzetaka, nema ničeg tradicionalno narativnog. To su klinički hladne instrukcije jednog objektivističkog diskursa, o kojem su možda maštali i pisci francuskog novog romana još polovinom prošlog veka, ali koji ipak
nisu mogli da primene u svojoj tekstualnoj praksi, zadržavajući i dalje prevashodno književni jezik i držeći se romaneskne forme. Tako, umesto srodnosti sa književnim pismom, Leveov jezik i njegove neutralne formulacije (kao što su „naslika se”, „napravi se”, „fotografiše se”) mnogo više podsećaju na pisane instrukcije za realizaciju radova u duhu neoavangardnog pokreta Fluksus — instrukcije koje, u krajnjoj instanci, i same predstavljaju umetnički rad.

Luka Bešlagić